Co napędza uzależnienia behawioralne? Jak je rozpoznać?
Współczesny świat sprzyja uzależnieniom i to nie tylko tym od substancji, ale również tym, które rozwijają się wokół zachowań. Zakupoholizm, kompulsywne granie w gry komputerowe, uzależnienie od seksu, słodyczy czy jedzenia, to tylko niektóre przykłady uzależnień behawioralnych, które mogą równie silnie zdominować życie człowieka, jak alkohol czy narkotyki. Dlaczego tak się dzieje? Jakie mechanizmy psychiczne za tym stoją?
W tym artykule przyjrzymy się najczęstszym schematom psychicznym i czynnikom, które sprzyjają powstawaniu takich uzależnień, oraz przedstawimy konkretne przykłady.
Czym są uzależnienia behawioralne?
Uzależnienia behawioralne (nazywane też nałogami czynnościowymi) polegają na kompulsywnym powtarzaniu określonych działań, mimo negatywnych konsekwencji. W odróżnieniu od uzależnień chemicznych, nie dotyczą one substancji, lecz czynności. Mogą to być:
- robienie zakupów,
- granie w gry komputerowe,
- seks i oglądanie pornografii,
- jedzenie,
- używanie internetu czy mediów społecznościowych.
- ... i wiele innych, można powiedzieć że katalog jest otwarty
Osoba uzależniona traci kontrolę, a wykonywane działanie staje się sposobem radzenia sobie z emocjami, nudą, stresem lub pustką wewnętrzną.
Psychologiczne czynniki ryzyka
1. Unikanie emocji
Wiele osób uzależnionych nie potrafi nazywać i przeżywać trudnych emocji – jak smutek, samotność, złość czy lęk. Zachowanie uzależniające działa wtedy jak „emocjonalny plaster” – natychmiast koi, odwraca uwagę, przynosi chwilową ulgę.
2. Brak granic i regulacji wewnętrznej
Osoby z trudnościami w samokontroli, impulsywnością lub niską tolerancją frustracji częściej sięgają po działania dające natychmiastową gratyfikację (nagrodę).
3. Schematy wyniesione z dzieciństwa
Wg terapii schematów (Young, Beck), dzieciństwo kształtuje nasze automatyczne wzorce reagowania. Schematy takie jak:
- Pustka emocjonalna – brak ciepła i wsparcia w relacjach,
- Deprawacja emocjonalna – przekonanie, że moje potrzeby nie zostaną zaspokojone,
- Niskie poczucie własnej wartości,
- Samopoświęcenie lub karanie siebie
mogą prowadzić do rozwoju zachowań kompulsywnych w dorosłości.
4. Mechanizmy uzależnienia
Zachowania uzależniające często aktywują system nagrody w mózgu – wyrzut dopaminy sprawia, że osoba odczuwa przyjemność. Mózg „uczy się”, że dane działanie przynosi ulgę, i chce go powtarzać. Z czasem rozwija się tolerancja (potrzeba więcej, częściej) i zespół odstawienny - lęk, niepokój, irytacja po zaprzestaniu.
Przykłady i schematy
Zakupoholizm - uzależnienie od zakupów
Opis: Osoba dokonuje kompulsywnych zakupów – często niepotrzebnych, znacznie przekraczających realne potrzeby. Po czym pojawia się ulga, ale potem często również poczucie winy i wstydu.
Typowy schemat psychiczny:
👉 Pustka emocjonalna, niskie poczucie wartości („kupuję, by poczuć się lepiej z sobą”), brak samokontroli.
Czynnik wyzwalający: Nuda, stres, złość, odrzucenie.
Typowy mechanizm: Zakupy jako szybki sposób podniesienia nastroju i odwrócenia uwagi od problemu.
Uzależnienie od gier i komputera.
Opis: Osoba spędza coraz więcej czasu w świecie wirtualnym – gra, przegląda fora, traci kontakt z rzeczywistością, zaniedbuje relacje, naukę lub pracę.
Typowy schemat psychiczny:
👉 Unikanie, niskie poczucie kompetencji w realnym świecie, schemat izolacji społecznej.
Czynnik wyzwalający: Poczucie porażki, odrzucenia, brak celu.
Typowy mechanizm: Gry jako sposób na kontrolę i osiągnięcie sukcesu, którego brakuje w życiu realnym.
Uzależnienie od seksu i pornografii.
Opis: Osoba kompulsywnie angażuje się w kontakty seksualne lub konsumuje treści pornograficzne. Działania często ukrywane, wiążą się z poczuciem winy, wstydu, a nawet utratą relacji.
Typowy schemat psychiczny:
👉 Brak więzi emocjonalnych, trudność w budowaniu bliskości, schemat opuszczenia, poszukiwanie potwierdzenia własnej wartości przez seks.
Czynnik wyzwalający: Pustka, napięcie, samotność, niskie poczucie własnej wartości.
Typowy mechanizm: Seks jako szybki sposób na bliskość bez ryzyka zranienia.
Uzależnienie od słodyczy.
Opis: Osoba nie potrafi kontrolować jedzenia cukrów, często sięga po nie pod wpływem emocji, nawet pomimo sytości.
Typowy schemat psychiczny:
👉 Samokaranie, nagradzanie siebie za cierpienie, unikanie emocji poprzez smak, niska samoakceptacja.
Czynnik wyzwalający: Złość, smutek, samotność.
Typowy mechanizm: Cukier jako szybka ulga i „poprawiacz nastroju”.
Uzależnienie od nadmiernego jedzenia
Opis: Jedzenie mimo braku głodu, często wieczorami lub nocą. Przejadanie się, a potem odczuwanie żalu, wstydu, przygnębienia.
Typowy schemat psychiczny:
👉 Brak granic, problemy z regulacją emocji, schemat karania siebie, nienawiść do ciała.
Czynnik wyzwalający: Przeciążenie, krytyka, poczucie winy.
Typowy mechanizm: Jedzenie jako forma ukojenia, ucieczka od trudnych przeżyć.
Czy to już uzależnienie?
Nie każde powtarzające się działanie jest od razu uzależnieniem. Alarmujące sygnały to:
- Utrata kontroli nad częstotliwością i intensywnością zachowania,
- Zachowanie mimo negatywnych konsekwencji (np. długi, izolacja, kłopoty w pracy),
- Nieudane próby ograniczenia
- Nasilający się przymus,
- Zaniedbywanie innych sfer życia (rodziny, zdrowia, obowiązków),
- Działanie jako reakcja na stres emocjonalny.
Co pomaga w wychodzeniu z uzależnień behawioralnych?
- Terapia indywidualna – szczególnie w nurcie poznawczo-behawioralnym lub terapii schematów.
- Terapia grupowa – daje wsparcie i poczucie, że nie jesteśmy sami.
- Rozpoznanie własnych emocji i potrzeb – nauka regulacji bez uciekania w nałóg.
- Zmiana środowiska i nawyków – unikanie bodźców wyzwalających.
- Budowanie nowych źródeł przyjemności i satysfakcji – sport, relacje, hobby.
Podsumowując.
Uzależnienia behawioralne to nie tylko problem silnej woli – to często reakcja na niezaspokojone potrzeby emocjonalne, nierozpoznane uczucia i utrwalone schematy. Mechanizmy, które za nimi stoją, są bardzo podobne – to ucieczka od trudnych emocji i dążenie do szybkiej ulgi.
Rozpoznanie, że coś nas przerasta, nie jest oznaką słabości – to pierwszy krok do zmiany. Warto szukać wsparcia. Terapia może być początkiem trwałej transformacji.
🧠 Masz pytania lub podejrzewasz u siebie uzależnienie?
Zacznij działać – im wcześniej, tym łatwiej wrócić do równowagi.